گزارش انجمن دفاع از حقوق زندانيان درباره بهداشت و درمان زندانيان

ما در اينجا به عنوان گزارشگري بيطرف صرفاً آنچه را ديده يا شنيده‌ايم در مورد وضعيت بهداشتي مكاني ـ رواني ـ جسمي پاره‌اي از زندان‌هاي كشور نقل مي‌كنيم. بيشترين منابعي كه در تهيه اين گزارش در آنها استفاده كرده‌ايم گزارشات زندانيان مرخص شده، پزشكان و پرسنل زندان‌ها و وكلاي زندانيان بوده است.

تهيه‌ كننده: خانم مرضيه مرتاضي لنگرودي

به نام خدا

تلاش‌هاي مستمر و كوشش‌هاي پيگيرانه رياست و اعضاي انجمن براي بازديد مستقيم كارشناسان انجمن دفاع از حقوق زندانيان از زندان‌هاي عموماً بي‌حاصل ماند و ما نتوانستيم به طور مستقيم از بخش‌هاي مختلف زندان‌ها بازديد به عمل بياوريم.
قبل از شرح گزارشات، به عنوان مقدمه چند نكته در خصوص زمينه‌هاي اجتماعي وقوع جرم عرض مي‌كنم. با اين پيشفرض اعتقادي كه زنداني هموطن ماست و دقيقاً روي ديگر سكه‌اي است كه در جامعه ايران وجود دارد. زنداني شهروندي است كه بايد به حقوق شهروندي‌اش احترام گذاشت هرچند كه او به اين حقوق در خصوص خود و همشهريانش تجاوز كرده، آنها را ناديده گرفته و به آنها احترام نگذاشته است تغيير نگرش نسبت به شخص مجرم با بررسي پيشينه رواني و نوع زندگي و آسيب‌هايي كه تحمل كرده باعث مي‌شود زمينه پذيرش انسان خاطي در جامعه مهيا شود و شخص خاطي دچار تنهايي و انزوا و افزايش آسيب نگردد همانطور كه مستحضريد جامعه ايران به دليل افزايش بي‌رويه جمعيت به صورت خارق‌العاده‌اي جوان است از سال 1360 تا سال 1370 سالانه دو ميليون كودك در ايران متولد شده‌اند. كودكان اين دهه امروز جوانان 24-23 ساله‌اي هستند كه جويان كار و سرپناه و بهداشت و همه لزومات يك زندگي انساني هستند. اين جوانان همگي در دوران جنگ متولد شده‌اند و مانند متولدين دهه قبل حاملان عوارض انقلاب و جنگ هستند و رفتارهاي خشونت بار دوران انقلاب و جنگ را شخصاً ديده و لمس كرده‌اند. با توجه به اين نكته كه هنوز رشد جعيت در ايران مهار نشده جامعه ايران هم اكنون و هم چند دهه آينده دچار بحران‌ها خاص جواني مزمن ملتش خواهد بود. اين جواني و جمعيت وقتي با خشونت‌هاي رفتاري ناشي انقلاب و جنگ نسل‌هاي پيشين در كنار 700 عنوان مجرمانه كلي كه مجازات حبس براي آنها پيش‌بيني شده و بيشمار عناوين مجرمانه ديگر قرار گيرد ضريب خطا را افزايش مي‌دهد و باعث مي‌شود كه 5 ميليون پرونده مجرمانه در سال 83 گشوده باشد. براي اين 5 ميليون پرونده 7 هزار قاضي موجود است. لذا پرونده‌هاي مجرمانه هم دچار بيماري مزمن بلاتكليفي مي‌گردند و وقتي بين عمل مجرمانه و مجازات فاصله منطقي وجود نداشته باشد. ديگر تنبيه اثر خود را از دست مي‌دهد و هزينه‌ي عمل مجرمانه پيش از آن‌كه بزه كار را درگير كند، گريبان جامعه را خواهد گرفت. چون خطاكاران و مجرمان مجدداً به جامعه برمي‌گردند. سلامت جسم و روان آنان در دوران زندان اهميت دارد. سلامت جسم و روان بدون رعايت بهداشت امري محال است. بسياري از اين پرونده‌ها و شكايات و جرايم مانند دمل‌هاي چركين و جوش‌هاي جواني كه از سر غرور بر چهره جوانان زده مي‌شود چهره جوان كشور ما را زشت نموده است. با به جريان افتادن پرونده‌‌اي و با زنداني كردن فرد بزهكار او را از محيط اجتماع به طور موقت جدا مي‌كنند. با هدف تنبيه فرد خطاكار و كاهش ميزان خطا و آثار آن در جامعه و در بهترين و خوش‌بينانه‌ترين برخورد ايجاد فرصت و فضاي تفكر به فرد خاطي و در نهايت تربيت براساس عبرت آموزي از اهم اهدافي است كه بر زنداني و محبوس نمودن مجرمان تاكيد مي‌كند.
در بخش تربيتي دو هدف عمده در زنداني كردن مجرم وجود دارد. يكي اصلاح مجرم، دوم عبرت ديگران. امروزه طبق آمار ارايه شده در بهمن سال 1383 تعداد كل زندانيان كشور 132194 نفر است كه اين دوره‌گذار را با هدف اصلاح و تربيت مي‌گذرانند و قرار است مورد عبرت ديگران واقع شوند. بين اين تربيت يا هدف يك تناقص عمده وجود دارد كه مانع تحقق كامل اهداف مجريان قانون مي‌شود.
براي تربيت وجود شرايط اساسي ؟ مانند احساس مهر و مدارا و گذشت و رفتار انساني و محبت آميز لازم و ضروريست. براي عبرت‌آموزي، سخت‌گيري و عدم گذشت و تحميل بار هزينه‌اي خطاها بر فرد خاطي ضروريست. زيرا با توزيع هزينه‌ها بر دوش مجريان قانون يا گذشت و اغراض ممكن است خاطيان تشويق شده و مرتكب خطاهاي بزرگتر شوند. يا اين‌كه اگر فضاي زندان و شرايط زيست زندان از وضعيت زيست اجتماعي بهتر باشد، افرادي زير فشار فقر طاقت‌فرسا با ارتكاب جرايم با رغبت به سوي زيست زندان كشيده شوند.!
بنابراين هدف ما از ارايه اين سمينار و تلاش ما در انجمن دفاع از حقوق زندانيان عمدتاً حول اين محور صورت مي‌گيرد كه با حمايت از حقوق انسان‌هايي كه دوران موقت زيست در زندان را مي‌گذرانند، با جدا كردن عمل بد و خطا از انسان خطاكار ضمن محكوم نمودن عمل انسان خاطي دچار و مجازات فراتر از تحمل خود نشود تا هرگونه اميد بازگشت و اصلاح را از دست بدهد. انجمن دفاع از حقوق زندانيان تلاش دارد براي اين پرسش اساسي، پاسخي بيابد كه چه كنيم تا محكومين و خطاكاران آماتور و بي‌تجربه امروز به صورت خطاكاران حرفه‌اي فردا درنيايند؟!
در زندان تيپ‌هاي مختلف انسان‌هاي خاطي كنار يكديگر به اجبار زندگي مي‌كنند. اولويت‌ها و اهميت‌هاي زندگي براي اينان متفاوت است. لذا طبقه‌بندي سني ـ جنسي و جرايم نه تنها لازم كه امري ضروري براي بهداشت جسم و روان هر زنداني است.
در زندان، فرد زنداني به چيزهايي كه دوست ندارد مبتلا مي‌شود و از چيزهايي كه دوست دارد دور مي‌گردد باضافه تمام اينها او با انسان‌هاي ديگري چون زندانيان و خاطيان ديگر و مسئولين اجرايي زندان هم درگير و دچار تعامل مي‌شود.

انواع زندان در ايران ـ زندان بسته ـ نيمه باز ـ باز ـ اردوگاه‌ها و كانون‌هاي بازپروري
سازمان زندان‌ها در داخل كشور و بسياري كشورهاي ديگر در مورد حقوق زندانيان مصوباتي دارند كه بدان‌ها اشاره مي‌كنم.
در سال 1955 و در سال 1977 از سوي سازمان ملل قواعد حداقل استاندارد براي رفتار با زندانيان از سوي مجريان قانون تصويب گرديد. هدف از طرح اين قواعد ارايه شيوه دقيق اداره زندان‌ها نيست بلكه منظور تنها اين است كه متناسب با انديشه‌اي معاصر و اصول اساسي حقوق بشر، مناسب‌ترين سيستم‌هاي امروز و آنچه كه عموماً به عنوان اصول و عمل خوب در رفتا با زندانيان و اداره زندان‌ها پذيرفته مي‌شود و ارايه مي‌گردد. هرچند اين قواعد نيز مانند هر قانون و قاعده بشري ديگر ثابت و لايتغير نمي‌تواند باشد و مانع از آزمايش شيوه‌هاي نوين مديريت بشود.
در بخش تجهيزات اين قواعد مي‌گويد: هم امكانات فراهم شده براي استفاده زندانيان و به ويژه همه تجهيزات محل خواب بايستي متناسب با تمامي مقررات مربوط به بهداشت، با توجه به شرايط آب و هوايي و به ويژه ميزان حجم هوا – حداقل مساحت – نور – گرما و تهويه باشد.
در همه مكان‌هايي كه زندانيان زندگي يا كار مي‌كنند:
الف. پنجره بايستي باندازه كافي بزرگ باشد كه زندانيان بتوانند در نور طبيعي كار يا مطالعه كنند، بايد چنان ساخته شده باشد كه صرف‌نظر از اين‌كه تهويه مصنوعي وجود داشته باشد، زندانيان بتوانند هواي آزاد را بدرون آنجا راه دهند.
ب. نور مصنوعي بايد به اندازه كافي وجود داشته باشد كه زندانيان بتوانند بدون اين‌كه به بينايي خود آسيب برسانند كار يا مطالعه نمايند.
آبريزگاه‌هاي بهداشتي بايد به نحوه مناسب فراهم باشد چنانچه هر زنداني بتواند نياز‌هاي طبيعي خود را هرگاه كه لازم باشد به شيوه بهداشتي و مناسب رفع نمايد.
تجهيزات دوش و حمام بايد چنان فراهم باشد كه هر زنداني بتواند و موظف باشد در دمايي متناسب، شرايط آب و هوايي به دفعاتي كه براي بهداشت عمومي با توجه به فصل و منطقه جغرافيايي لازم است حداقل يك‌بار در هفته در دماي ولرم حمام يا دوش بگيرد.
همه مكان‌هاي زندان كه به طور مرتب توسط زندانيان استفاده مي‌شود ايد به طور مناسب تعمير و نگهداري شود و هميشه با دقت فراوان در جزييات تميز نگهداشته شود.
در زمينه بهداشت شخصي، زندانيان موظف‌اند خود را تميز نگه دارند از اين رو بايد آب و وسايل شست‌وشو را كه براي بهداشت خود لازم دارند در اختيار داشته باشند.
براي آن‌كه زندانيان بتوانند ظاهري آراسته و همساز با احترام به خويش را حفظ كنند، بايستي امكانات لازم براي مراقبت از مو و ريش خود را در اختيار داشته باشند.
پوشاك و رختخواب نبايد خردكننده و تحقيرآميز باشد و بايد متناسب با شرايط آب و هواي محيط جغرافيايي زندان باشد. در موقعيت‌هاي استثنايي هرگاه به دليلي زنداني به خارج از زندان برده شود بايد اجازه داشته باشد لباس‌هاي شخصي خويش را بپوشد. تا توجه برانگيز نباشد. به هر زنداني بايد با توجه به استانداردهاي محلي تحت جداگانه و رختخواب كافي و جداگانه و تميز داده شود.
امكان تعويض مرتب لباس‌هاي زير فراهم باشد.
غذاي كافي داراي كيفيت غذايي و آب نوشيدني سالم بايد در دسترس زنداني باشد.
نرمش و ورزش بايد روزانه حداقل يك ساعت در هواي آزاد نرمش داشته باشند
در مورد خدمات پزشكي:
خدمات پزشكي بايد در ارتباط تنگاتنگ با مقامات مسئول سلامت عمومي مردم يا منطقه يا كشور سامان يافته و شامل خدمات روانپزشكي براي تشخيص بيماري رواني و درمان حالت‌هاي روحي غيرعادي باشد.
زندانيان بيماري كه نياز به درمان توسط متخصص دارند بايستي به مراكز ويژه يا بيمارستان منتقل شوند. در جاييكه زندان داراي تجهيزات بيمارستاني باشد. تجهيزات و وسايل آنها و لوازم دارويي آنها بايد براي مراقبت پزشكي و درمان زندانيان بيمار مناسب باشد. خدمات مسئول مراقبت بهداشت و درمان زندان بايد در دسترس همه زندانيان باشد.
در زندان زنان بايد امكانات ويژه براي مراقبت و درمان‌هاي لازم پيش از زايمان و پس از زايمان موجود باشد. اگر كودكي در زندان متولد مي‌شد نبايست در شناسنامه‌اش تولد وي نگاشته شود.
اگز اجازه داده مي‌شود كه كودكان شيرخوار در كنار مادر زنداني خود بمانند بايد يك شيرخوارگاه با كاركنان صاحب صلاحيت تدارك ديده شود تا هنگامي كه كودكان تحت مراقبت مادر خود نيستند در آنجا نگهداري شوند. نقص‌هاي جسمي و رواني و بيماري‌ها عفوني و واگير زندانيان بايست ثبت شود و مورد مشاهده و مراقبت قرار گيرد. مسئول مراقبت‌هاي پزشكي بايد مراقب سلامت جسماني و رواني زندانيان بوده و روزانه از همه زندانيان بيمار و همه آنها كه از بيماري مي‌نالند و هر زنداني كه توجه ويژه به او معطوف است ديدار كند.
مسئول مراقبت‌هاي پزشكي هرگاه تشخص دهد كه سلامت جسماني يا رواني يك زنداني بر اثر ادامه نگهداري وي در زندان يا به خاطر هر يك از شرايط زندان آسيب مي‌بيند. بايد به مسئول اداره زندان گزارش دهد.
مسئول مراقبت‌هاي پزشكي بايد به طور مرتب بازرسي انجام داده و مدير مسئول زندان را در جريان امور زير قرار دهد: 1- كيفيت و كميت و پخت و سرويس غذا 2- بهداشت و تميزي زندان و زندانيان 3- بهداشت گرما – نور و تهويه زندان 4- مناسب بودن و تميزي لباس و رختخواب زندانيان 5- رعايت مقررات مربوط به تربيت بدني و ورزش
مدير زندان بايد گزارش‌ها و توصيه‌هاي مسئول مراقبت‌‌هاي پزشكي را كه به وي ارايه مي‌شود مورد توجه قرار داده در صورتي‌كه با توصيه‌هاي ارايه شده موافق باشد. بايستي بي‌درنگ اقدامات لازم براي عملي شدن توصيه‌ها را انجام دهد. اگر انجام توصيه‌ها در حوزه اختيارات وي نيست يا با آنها موافق نيست، بايستي بي‌درنگ گزارش خود را همراه توصيه‌هاي مسئول مراقبت‌هاي پزشكي به مقامات بالاتر ارايه نمايد.
و همچنين قطعنامه 43/173 مجمع عمومي سازمان ملل متحد مصوبه 9 دسامبر 1988 در حمايت از حقوق زندانيان و بازداشت شدگان در بخش بهداشت مي‌گويد: يك معاينه پزشكي مناسب بايد در اسرع وقت پس از پذيرش در محل بازداشت يا زندان از فرد در بازداشت يا زنداني به عمل آيد و پس از آن مراقبت و درمان پزشكي بايد در هنگام لزوم براي وي فراهم شود. اين مراقبت و درمان بايد رايگان باشد.
و هنگامي كه فرد در بازداشت يا زندان مورد معاينه پزشكي قرار مي‌گيرد نام پزشك و نتايج معاينات بايستي به طور كامل ثبت شود دسترسي به چنين پرونده‌هاي ثبت شده‌اي بايد تضمين شود. اشكال مشخص انجام آن بدين ترتيب بايد با توجه به قوانين مربوطه داخلي هر كشور باشد.
اين‌ها بخشي از ميثاق‌هاي بين‌المللي در بخش بهداشت و حقوق بهداشتي زندانيان و بازداشت‌شدگان بود كه عرض كردم. دربخش حقوق بهداشتي زندانيان در آيين‌نامه سازمان زندان‌ها بند «د» ماده 26 مي‌گويد اهتمام و اقدام جهت تهذيب و اصلاح و تربيت و نيز تغذيه و تربيت بدني و تفريحات سالم جزو وظايف روساي زندان‌ها و بازداشتگاه‌هاي وابسته است.
در ماده 35 مسئولين زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها موظفند احتياجات مربوط به نظافت و استحمام و بهداشت زندانيان و امكنه زندان را تامين نمايند.
در ماده 36 ادارات و دواير و شعب مددكاري و خدمات اجتماعي موظف شده‌اند در جهت شناخت شخصيت زندانيان و كشف وحل معضلات و مشكلات شخصي و خانوادگي و اجتماعي آنان تحقيقات و اقدامات لازم را به عمل آورند و با ابراز شفقت و جلب اعتماد زنداني آنها را براي بازگشت به زندگي عادي و سالم اجتماعي آماده نمايند.
در ماده 37 مي‌گويد: وظايف مسئولان فرهنگي و تربيتي زندان‌ها (به منظور تحقق اهداف اصلاحي و تربيتي) به شرح زير مي‌باشد:
الف. ايجاد ارتباط ميان مسئولان زندان‌ها با سازمان‌ها و دواير دولتي و موسسات خصوصي و مراكز و شخصيت‌هاي عملي و مذهبي و اجتماعي
ب. تنظيم برنامه‌ بازديد از زندان‌ها و موسسات ديگر با رعايت مقررات پيش‌بيني شده در اين آيين‌نامه.
ج. برنامه‌ريزي به منظور موعظه مذهبي و تعليم مباني عقيدتي و ديني و اخلاقي در جهت تهذيب و تزكيه نفس در زندانيان.
د. اقدامات لازم در جهت حل مشكلات روحي و تسكين دروني و ايجاد اميد به اصلاح و زندگي صحيح اجتماعي در زندانيان.
ه. اجراي برنامه‌هاي عبادي از جمله نماز – آموزش قران و ساير برنامه‌هاي فرهنگي و مذهبي.
و. اجراي برنامه‌هاي آموزشي – هنري – حرفه آموزي – ورزشي و رفتاري زندانيان.
ز. نشر فرهنگ كتابخواني و هماهنگي‌هاي لازم به منظور ايجاد كتابخانه و تامين كتب و نشريات مجاز.
ح. جلب مشاركت‌هاي مردمي در اجراي برنامه‌هاي فرهنگي و تربيتي و ايجاد نمايشگاه‌هاي مربوطه.
تبصره- روساي زندان‌ها مكلفند در جهت اجراي وظايف فوق ضمن همكاري‌هاي لازم موانع احتمالي را برطرف نمايند.
ماده 38 روانشناسان زندان موظفند با همكاري مددكاران و بخش معاونت امور فرهنگي و تربيتي و ملاحظه پرونده شخصيتي زندانيان ضمن بررسي ناسازگاري و ناهنجاري‌هاي رواني آنان مراتب را به شوراي طبقه‌بندي اعلام و اقدام لازم را براي ايجاد سازگاري و عندالزوم درمان آنان به عمل آورند.
ماده 39 مسئول بهداري زندان موظف است با همكاري متخصصين مربوطه از قبيل روانپزشك – پزشك – روانشناس نسبت به بستري كردن بيماران رواني به منظور معالجه آنان اقدام نموده در صورتي‌كه عارضه بيمار مشاراليه منجر به جنون يا اختلال مشاعر تشخيص داده شود مراتب را در اسرع وقت از طريق رئيس زندان به پزشكي قانوني جهت اعلام نظر و اطلاع به مقامات قضايي گزارش نموده و عندالاقنضاء براي انتقال و معالجه آنان در يك موسسه درماني و تاميني تدابير شايسته قانوني را اتخاذ نمايند.
در ماده 67 مي‌گويد: لوازم آسايشگاه براي هر زنداني عبارت است از تختخواب – تشك – بالش دو تخته پتو. ملحفه براي پتو و تشك و بالش. تغيير محل اين لوازم در آسايشگاه به دلخواه زنداني ممنوع است. ماده 70 برنامه روزانه زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها بايستي بدون تبعيض و استثناء درباره كليه زندانيان يكسان به مورد اجرا گذاشته شود. برنامه زندان‌ها و بازداشتگاه‌ها به شرح زير است.
اذان صبح – بيدارباش و تا طلوع آفتاب انجام فرايض ديني – استحمام – نظافت آسايشگاه و انجام امور شخصي –طلوع آفتاب ورزش اجباري صبحگاهي – صرف صبحانه – شركت در كلاس‌ها يا كارگاه‌ها ظهر تا 2 بعدازظهر انجام فرائض ديني و صرف نهار و استراحت. 2 بعدازظهر به بعد شركت در كلاس‌ها يا كارگاه‌ها. مغرب به جاي آوردن فرائض ديني – شام و ساعت 22 خاموشي.
تبصره – در صورتي‌كه تلويزيون برنامه آموزشي مفيدي براي زندانيان داشته باشد رياست زندان مي‌تواند خاموشي را تاپايان برنامه تلويزيون به تاخير بيندازد.
ماده 71 بيماران و سالخوردگان با صدور گواهي معذوريت از طرف پزشك زندان و تاييد آن توسط مسئول بهداري براي مدتي كه در گواهي تصريح مي‌گردد از اجراي برنامه‌هاي روزانه معاف خواهند بود.
در ماده 82 مي‌گويد استعمال دخانيات در اماكن مسقف مطلقاً ممنوع است. مسئولين مربوطه در زندان مكلفند تمهيدات لازم جهت ترك سيگار را فراهم نمايند.
در ماده 88 مي‌گويد برنامه غذايي زندانيان به تناسب فصل‌هاي سال به وسيله مديركل استان تصويب و به زندان‌ها ابلاغ مي‌گردد. ادارات مالي و تداركاتي و انبارهاي زندان برطبق برنامه تنظيمي نسبت به تامين اعتبار و تهيه و تحويل مواد اوليه و دقت در مرغوبيت نوع آن اقدام مي‌نمايند.
ماده 89 غذاي روزانه در سه وعده به ترتيب زير به زندانيان داده مي‌شود. صبحانه – نهار – شام اغذيه لازم كه داراي كالري و ويتامين‌هاي كافي باشد. طبق برنامه‌هاي غذايي مصوب و متناسب با شرايط آب و هوا در هر محل با چاي و آب آشاميدني سالم در اختيار زندانيان گزارده مي‌شود. در تهيه وسايل ضروري براي جلوگيري از فساد و مواد اوليه خواروبار در تنظيف ظروف و محوطه آشپزخانه از طرف مسئولان مربوطه اهتمام كافي و مستمر به عمل آيد.
ماده 91 حداقل برنامه غذايي عبارتست از نان و پنير و چاي براي صبحانه و نهار يا شام – سبزيجات تازه يا خشك – برنج – سيب‌زميني – پياز – حبوبات – انواع لبنيات – تخم مرغ و ميوه فصل در هر هفته حداقل سه بار به زندانيان نهار يا شام گوشت داده مي‌شود.
ماده 92 لوازم غذاخوري بشقاب – كاسه – ليوان و قاشق ملامين
ماده 93 نظافت آشپرخانه – سالن غذاخوري – شست‌وشو و خشك كردن ظروف و لوازم آنها بدون تبعيض و استثناء طبق برنامه زندان به عهده كليه زندانيان مي‌باشد.
در تبصره ماده 94 مي‌گويد اجناس و لوازم فروشگاه‌هاي زندان بايد به قيمت عادلانه روز بوده و در صورت وجود اجناس تعاوني الزاماً با قيمت تعاوني فروخته شود.
ماده 97 نظافت داخل آسايشگاه‌ها – راهروها – حياط هواخوري – سرويس‌ها – سالن اجتماعات – نمازخانه – كتابخانه – كارگاره‌ها و موسسات صنعتي، كشاورزي و خدماتي و امثال آن تحت برنامه‌ريزي و نظارت زندان به عهده زندانيان است. اجير كردن زنداني توسط زندانيان ديگر به هر نحو ممنوع است.
ماده 98 بهداري زندان مكلف است حداقل ماهي يكبار نسبت به تست پزشكي كليه زندانيان اقدام نمايد.
ماده 99 حتي‌الامكان بايد ترتيبي اتخاذ شود كه احتياجات درماني و بهداشتي زندانيان بيمار در داخل زندان تامين شود تا به انتقال زنداني به خارج از زندان نيازي نباشد و معهذا در موارد ضروري خروج زنداني از زندان براي معالجه بايستي با تاييد بهداري زندان و اجازه رئيس زندان و موافقت قاضي ناظر زندان باشد در موارد فوري زنداني بيمار به دستور پزشك يا بهداري زندان و اجازه رئيس زندان يا جانشين او به بيمارستان اعزام مي‌گردد و مراتب بايد در اسرع وقت كتباً به مرجع قضايي ذيصلاح گزارش شود.
تبصره – مراجع قضايي و مسئولين زندان‌ها موظفند وضع زندانيان بيمار صعب‌العلاج يا غير قابل علاج را رسيدگي و حسب مورد مطابق مقررات به آنان مرخصي اعطا يا با رعايت ساير مقررات مربوطه از طريق عفو يا آزادي مشروط موجبات آزادي آنان را فراهم نمايند.
ماده 100 هزينه درمان عوارض و بيماري‌هايي كه ضرورت يا فوريت درمان ندارند و يا در اثر تقصير ناشي شده است به عهده زنداني و يا مقصر مي‌باشد.
ماده 101 كليه اماكن زندان بايد حداقل ماهي يكب‌بار ضدعفوني شود مگر اين‌كه به علت ظهور حشرات يا بزور اپيدمي و اشاعه ويروس، بيماري‌هلي موسمي و محلي ايجاب نمايد زودتر از موعد مقرر نسبت به گندزدايي لوازم مربوطه و سمپاشي اطاق‌ها در محوطه زندان اقدام شود.
ماده 102 در كارگاه‌ها و اماكني كه زندانيان در آن به كار اشتغال دارند، پنجره‌ها بايد ب اندازه كافي وسيع باشد تا نور و هواي آزاد به قدر كافي داخل شود و در صورت لزوم براي كارد و مطالعه آنها نور مصنوعي فراهم گردد. مجاري فاضلاب هميشه بايد باز باشد. و در رفع عفونت‌ و آلودگي در محوطه و اماكن زندان‌ها مراقبت و اقدام لازم و دائم به عمل آ؛يد.
ماده 103 در هر زندان بايد وسايل استحمام زندانيان فراهم بوده و زنداني به محض ورود به زندان استحمام نمايد.
ماده 104 گرمابه و مستراح و دستشويي زندان بايد هميشه تميز و نظيف باشد و به اندازه كافي دوش سرد و گرم در دسترس زندانيان گذاشته شود تا بتوانند با توجه به فصول سال حداقل در هفته يكبار استحمام نمايند.
ماده 105 تراشيدن موي سر زنداني الزامي نيست مگر به موجب راي مرجع قضايي يا در جرايم معينه ابلاغي از سوي سازمان.
ماده 106 بهداري زندان مكلف است براي پيشگيري از سرايت بيماري‌هاي واگير دار مانند بيماري‌هاي آميزشي و سل و غيره اقدام و با استفاده از همكاري و كمك‌هاي مالي و فني وزارتخانه‌ها و موسسات و انجمن‌ها نسبت به تهيه محل و دارو براي درمان كامل بيماران مذكور و همچنين معتادان مواد مخدر و الكل اقدام نمايد.
ماده 107 بهداري زندان موظف است از زنداني تازه وارد معاينات كامل پزشكي به عمل آورده و در صورت لزوم با انجام آزمايش‌هاي تشخيص طبي برنامه‌ريزي و حسب مورد نسبت به درمان يا معرفي وي به مراكز مربوطه اقدام و كليه اقدامات پزشكي در پرونده زنداني درج گردد.
ماده 108 هرگاه زنداني تازه وارد نسخه يا دارويي همراه داشته باشد اخذ و در اختيار بهداري زندان قرار مي‌گيرد تا به تجويز پزشك به او داده شود و هرگاه دارو جنبه حياتي براي زنداني دارد بايستي فوراً پس از معاينه و تجويز پزشك در اختيار وي قرار گيرد.
ماده 109 هر زنداني به محض احساس كسالت جريان را به مسئول امور نگهباني زندان اطلاع داده و با اخذ معرفي‌نامه به بهداري زندان اعزام و دارو و دستورهاي لازم پزشكي را دريافت مي‌دارد.
ماده 110 زنداني بايد در حضور پزشك يا پزشكيار و يا ساير مسئولين داروي مورد احتياج را مصرف نمايد. نگهداري دارو در آسايشگاه ممنوع است مگر در مواقع ضروري و با تشخيص پزشك.
ماده 111 با تشخيص پزشك بهداري زندان در صورت ضرورت زنداني‌ بيمار در بيمارستان بستري خواهد شد. گواهي تشخيص ضرورت كتباً بايد در پرونده بيمار قيد گردد.
ماده 112 زندانيان مبتلا به بيماري‌هاي واگير – رواني و پرخطر بايد با لحاظ نظر پزشك متخصص و ساير سياست‌هاي وزارت بهداشت – درمان و آموزشي پزشكي در صورت مجزا نگهداري و معالجه شوند.
ماده 113 سازمان مي‌تواند در صورت لزوم نسبت به بيمه درماني زندانيان و يا انعقاد قرارداد با وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكي اقدام نمايد.
ماده 114 معانيه و عنداللزوم معالجه زندانيان بيمار به عهده زندان است.
تبصره- درصورت نياز زنداني بي‌بضاعت به دندان مصنوعي – عصا – اعضاي مصنوعي – صندلي چرخدار و عينك انجمن حمايت از زندانيان تكلف به تامين آن مي‌باشد.
ماده 115 تمارض زندانيان به هر نحو انحاء به تشخيص پزشك زندان موجب تنبيه انظباطي خواهد بود.
ماده 116 رئيس بهداري زندان موظف است همه روزه اول وقت از كليه زندانيان بيمار كه در بيمارستان زندان بستري هستند عيادت نموده و پس از پرسش از وضعيت آنان و حصول اطمينان از حس مراقبت پزشكان و پرستاران نسبت به معالجه و تغذيه صحيح بيماران نظارت كامل و مستمري به عمل آورد.
تبصره رئيس بهداري زندان بايد پزشك باشد و در مراكزي كه اين امكان وجود ندارد، فرد مطلع و آشنا به مسايل پزشكي عهده‌دار اين مسئوليت خواهد بود.
ماده 117 در صورت فوت زنداني – رئيس زندان مكلف است مراتب را فوراً به مرجع قضايي محل و پزشك قانوني و قاضي ناظر زندان اعلام و پس از صدور مجوز ازسوي مرجع قضايي مربوطه جنازه را حسب مورد به بستگان او تحويل و يا پس از تشييع، دفن نموده و وجوه و لوازم شخصي او را نظر قاضي ناظر زندان بر طبق صورتجلسه و رعايت نكات لازم به ورثه قانوني وي تحويل و رسيد اخذ گردد.
هرگاه متوفي بدون وارث باشد بايد در اسرع وقت با نظر مقام قضايي ذيصلاح نسبت به تعيين تكليف لوازم شخصي او در زندان اقدام شود و در صورت امكان تجهيز متوفي با اذن اولياء باشد. طبق آخرين اطلاع سرانه بهداشت هر زنداني 102 تومان است يعني به اندازه دو بسته قرص استامينوفن. دكتر پرويز افشار مديركل بهداشت و درمان سازمان زندان‌ها گفت اين رقم بايد به 350 تومان افزايش پيدا كند. سرانه بهداشت و درمان جامعه از 1800 تومان به 3200 تومان رسيده. بودجه وزارت بهداشت به 450 ميليارد تومان افزايش پيدا كرده بودجه مواد مخدر از رقم 3 ميليارد تومان به 200 ميليون تومان در سال 84 رسيده است. در حاليكه ما درمان معتادان در زندان‌ها را شروع كرده‌ايم. با خدمات مشاوره‌اي متاسفانه به دليل كسري بودجه اجراي اين برنامه‌ها دچار مشكل شده است.
مصوبات سازمان زندان‌ها با مصوبات سازمان ملل در قواعد حداقل استاندارد براي رفتار با زندانيان در بخش بهداشت زندان كاملاً‌مطابقت دارد. اما چرا در عمل دچار مشكلات و كاستي‌هاي فراوان هستيم.

زندان كرمانشاه
بهداشت مكاني. به گفته برخي از پرسنل و زندانيان آزاد شده، محيط زندان به زباله آلوده است. طبق آيين‌نامه سازمان زندان‌ها تميزي و نظافت بندها و سرسرا و دستشويي‌ها و آشپزخانه و ملزوماتش برعهده زندانيان است. آلودگي محيط بندها و زندان‌ كرمانشاه به زباله به دليل عدم همكاري زندانيان در خصوص نظافت بندهاست. وجود سوسك و شپش و موش هم در اين زندان گزارش شده است.
محل سلول‌ها به دليل قديمي بودن ساختمان نور كافي ندارد و گفته مي‌شود برخي سلول‌ها نمور است. فاضلاب در لوله‌هاي فاضلاب به دليل تراكم زندانيان براثر تحمل بار اضافي خارج مي‌شود. ظرفيت اوليه زندان مركزي كرمانشاه 800 نفر بوده كه گفته مي‌شود سال گذشته چند برابر ظرفيت اوليه‌اش زنداني در خود جاي داده است.
خارج شدن فاضلاب از لوله‌هاي فاضلاب مي‌تواند عامل بيماري‌هاي ميكروبي در اين زندان باشد. كف بندها سراميك است اما كف اطاق‌هاي عمومي موكت است. به گفته زندانيان مرخص شده به واسطه كثرت زندانيان عده زيادي از زندانين كف خوابند و تختخواب باندازه زنداني وجود ندارد. از ملحفه هم خبري نيست، البته براي ندادن ملحفه دلايل ايمني و امنيتي وجود دارد، مثل فرار يا دلايل ديگر ...
در اطاق‌هاي قرنطينه كه 5/4*5/3 است 4 تا تخت سه طبقه قرار دارد و معمولاً زندانيان تازه وارد سه روز در آن به سر مي‌برند. ظرفيت اين بخش به گفته پرسنل 70 نفر است و گاه در اين بخش هم چند برابر ظرفيت زنداني به سر مي‌برند. هدف اصلي از قرنطينه تخليه موادي است كه در معده جاسازي مي‌شود. تا در اين مدت دفع شود. اصطلاحي دارند معتادان باسم آب‌بندي. هنگام دفع مواد آن را دوباره پس از شست‌وشو مي‌بلعند و به اين ترتيب مواد را پس از سه روز به داخل بند مي‌برند.
بهداشت فردي. در قرنطينه و بند عمومي امكان هفته‌اي يك‌بار استحمام براي افراد زنداني وجود دارد. بيماري‌هاي پوستي و قارچي مثل گال در اين زندان ديده شده. دو عامل معمولاً سبب مختل شدن بهداشت وسلامتي زندانيان مي‌شود.
1- بيماري‌هاي واگير 2- بيماري‌هاي ناشي از ضرب و جرح كه عفونت و بريدگي و شكستگي ايجاد مي‌كند.
وجود بيماري ايدز در زندان كرمانشاه در سال 82 به قدري مطرح شد كه به رسانه‌هاي گروهي كشيده شد. در سال 1379 بندي بود باسم بند ايدزي‌ها. بند 163 اما بعدها اين بند حذف شد زنداني‌هاي بدحال ترخيص شدند و بقيه در كل بندها تقسيم شدند.
استفاده از سرنگ مشترك و لواط دلايل اصلي انتشار ايدز در زندان‌ها هستند.
بيماري‌هاي رواني. يك بندي باسم بند مشاوره در زندان مركزي كرمانشاه ايجاد كرده‌اند شرط سني ندارد اما بيشتر زندانيان جوان و آنها كه بار اول زنداني شده‌اند اگر تعهد بدهند كه پس از آزادي گرد كار خلاف نگردند و سراغ كار شرافتمندانه بروند از خدمات مشاوره‌اي بهره‌مند مي‌گردند. تعداد زنان زنداني حدود 146 نفر بوده كه، هيچ اطلاعي از بند زنان نتوانستيم دريافت كنيم.
زندان بازپروري يا اردوگاه معتادين كرمانشاه. در سوله‌هاي به سر مي‌برند كه معمولاً در كاروانسراهاي قديمي زده شده‌اند. 1200-900 نفر زنداني دارد. به واسطه كثرت جمعيت نسبت به مكان در كريدورها هم زندانيان مي‌خوابند. ايدز و هپاتيت و سل در اينجا ديده شده. نورگير دارد. اما آفتابگير نيست. در مراكز بازپروري از زنان زنداني خبري نيست.
زندانيان نظاميان حاجي‌آباد كرمانشاه، كه خاطيان نيروهاي مسلح چون سپاه – ارتش – دادگستري و اطلاعات را در خود جاي داده است حدود 100 نفر زنداني دارد. تعداد دستشويي‌ها و حمام‌هايش طبق استاندارد است. 20 دستگاه دوش در حمام دارد. هر زنداني فرصت 20 دقيقه‌اي براي استحمام دار. 20 دستشويي، 10 تا در بندها و 10 تا در قرنطينه دارد.

زندان اوين:
بهداشت مكاني: دو نوع بند عمومي و انفرادي در زندان اوين وجود دارد. بندهاي ساختمان‌هاي قديمي و بندها و ساختمان‌هاي جديد. بندهاي قديمي‌تر فقط نورگير دارند. بندهاي جديد آفتابگيرند. مشاهده شده كه در هنگام شلوغي و تراكم جمعيت زندانيان هفته‌اي يك بار هم نوبت به استحمام پاره‌اي زندانيان نمي‌شود. حمام و دستشويي و توالت‌ها تابع ميزان جمعيت است.
بهداشت شخصي. خمير دندان و مسواك جزو جيره زنداني است اما پاره‌اي از زندانيان گله مي‌كنند كه جيره را دريافت نمي‌دارند. هر فرد 20 روز يك بار مي‌تواند براي معاينه به بهداري زندان مراجعه كند. براي مراجعه به بهداري مراحل اداري فراواني بايد طي شود. معاينات مجاني است. براي دارو هزينه‌اي پرداخت نمي‌كند. هزينه‌اي پاره‌اي بيماري‌هاي پرهزينه زنداني به عهده زنداني است. بيماري‌هاي پوستي و سل و هپاتيت در اين زندان ديده شده. روابط و رفتار پرخطر بين زندانيان وجود دارد. ماهي يك عدد صابون مي‌دهند.
پاره‌اي بيماري‌هاي مقاربتي در اوين مشاهده شده. فقر و ويتامين و سوءتغذيه هم در زندان ديده مي‌شود كه خود موجب بروز بيماري‌هاي ديگر مي‌شود. صابون و تايد هم جزو جيره زندانيان محسوب مي‌شود.
بهداشت رواني. از چگونگي بهداشت رواني زندانيان در زنان اوين بي‌اطلاعيم. اما گفته مي‌شود زندان اوين روانپزشك ندارد و افسردگي شايع است. به لحاظ پزشكي. در بهداري مركز هميشه 4-3 پزشك عمومي كشيك دارد و هر روز يك پزشك متخصص هم هست. بند زنان پزشك تمام وقت ندارد.

زندان مركزي همدان
بهداشت مكاني: بسيار شلوغ است. هر بند گنجايش 230 نفر دارد و گاه مشاهده مي‌شود تا چند برابر اين تعداد را درون خود جاي داده است. اطاق‌ها 17 نفره است. اما 50 نفر و بيشتر هم را در آن جا داده‌اند. تعداد حمام‌ها به دليل كثرت زندانيان تناسب با جمعيت زندان ندارد.
بهداشت جسمي و رواني: به گفته زندانيان مرخص شده از زندان همدان زندانيان عادي كه به دليل خطاهاو جرايم كوچك گرفتار زندان شده‌اند دچار مشكلات جدي به لحاظ امنيت جسمي و رواني هستند. زندانيان جاني و شرور مافيايي به وجود آورده‌اند. هرازگاهي ديده شده كه زندانيان براي انتقام‌گيري با آبجوشي كه براي چاي مي‌گيرند يكديگر را سوزانده‌اند.
زندانيان جوان‌تر، به محض ورود مورد آزار زندانيان شرور حرفه‌اي و سابقه‌دار قرارگرفته‌اند. گاه آنها كه مورد آزار قرار مي‌گيرند در دفاع از خود به خاطر انتقامگيري در ظرف غذايشان ادرار يا مدفوع را بر سر هم بند متجاوز ريخته‌اند. اين روابط انتقامجويانه به واسطه غيرقابل تحمل شدن رفتار زورگويانه و مافيايي سابقه‌داران بر بند حاكم مي‌شود كه محيط زندان را آلوده مي‌نمايد.
مواد مخدر و سيگار به طور جدي در زندان همدان ممنوع است. زندان همدان طبقه‌بندي ندارد. مجرمان با جرم‌هاي سنگين و سبك و سنين مختلف كنار يكديگر به سر مي‌برند. ما نتوانسته‌ايم از وجود يا عدم وجود سل، ايدز و هپاتيت در زندان همدان اطلاعي به دست بياوريم.

زندان قزوين
از بهداشت مكاني اطلاعاتي نداريم. ميدانيم كه طبقه‌بندي شده است. زنان، معتادان، جوانان و گاهي افراد شرور جدا نگاهداري مي‌شوند.
وضعيت بهداشتي فردي. در بدو ورود مواد بهداشتي را به صورت جيره دريات مي‌كنند. صابون، مسواك، پودر. استحمام روزانه دارند. براي بيماران اورژانس بهداري زندان امكاناتي حداقلي فراهم كرده است.
آزمايش سل به صورت رايگان در آنجا انجام مي‌شود. هرچند زندانيان از آن فرار مي‌كنند. پزشك زن از صبح تا ظهر در زندان هست.
پزشك زندان 24 ساعت كشيك دارد. اگر زنداني بميرد به دليل بي‌توجهي پزشك زندان بايد ديه بدهد پزشك زندان دچار ناامني است، زيرا معمولاً زندانيان تمارض مي‌كند، در صورت تشخيص تمارض توسط پزشك، پزشك را تهديد مي‌كند. دندانپزشك رايگان وجود دارد. روانپزشك هم دارند. براي اعمال جراحي سنگين به بيمارستان‌هاي بيرون زندان اعزام مي‌شوند اما مراحل اداري فراواني دارد كه موجب محدوديت اعزام مي‌شود. زيرا محافظ به اندازه‌ كافي ندارند.
وضعيت بهداشتي رواني: مشاور رواني نيست اما مددكار هست. در صورت تقاضاي كتبي مي‌توان از خدمات مددكار استفاده كرد. وزارت بهداشت و درمان كنترلي بر بهداشت زندانيان ندارد. درمان زندانيان رايگان است.
آماري از ايدز و هپاتيت وجود ندارد. اما سل را كنترل مي‌كنند. غذا در زندان قزوين نسبتاً خوبست زيرا غذاي پرسنل و زندانيان يكي است. به واسطه عدم توزيع ميوه و سبزيجات از اين نظر امكان بروز بيماري‌هاي گوارشي بيش از پيش شده است. گزارش داده شده است كه بيماران پير و يا لاعلاج كه دچار بيماري سيروز كبدي يا شكستگي ران داشته‌اند را آزاد نكرده‌اند.

در زندان‌هايي كه تحت نظارت سازمان زندان‌ها اداره نمي‌شوند. زندان‌هاي مجموعه حفاظت و اطلاعات نيروهاي مسلح
در اين مركز پزشك عمومي صبح و عصر براي ويزيت آماده بودند – درمان‌‌هاي داخلي مجاني بود ولي در صورت اعزام به بيمارستان با هزينه شخصي با تخفيف بود مثلاً براي MRI و تمام داروها حداكثر بيست هزار تومان هزينه دريافت مي‌شود. در اين مركز شپش وجود ندارد ولي مورچه بود كه با يك بار سم‌پاشي رفع شد. حمام هفتگي بود ولي در صورت نياز شرعي هر روز قبل از نماز صبح مي‌شد از حمام استفاده كرد. حمام اين مركز در حد حمام‌هاي خانگي بود و بهداشت خوبي داشت و براي بهداشت فردي اگر كسي نياز به پودر نظافت داشت در اختيار فرد قرار مي‌گرفت.
مشكل عمده زندانيان اين مركز مشكلات و بيماري روحي و رواني است كه به علت محروم بودن از اطلاعات و عدم ارتباط با خانواده و ديگران ايجاد مي‌شود. نحوه رفتار پزشك مركز با زنداني خوب بود و اولين ملاقات بعضي از زنداني‌ها 90 روز بعد از دستگيري صورت گرفت كه در موقع ملاقات زنداني با خانواده و اعزام به بيمارستان از لباس شخصي استفاده مي‌شود در سلول انفرادي به علت تنگي جا و عدم نور طبيعي و پنجره و چراغي كه هميشه روشن است و باعث گرماي مضاعف شده و باعث اذيت زنداني مي‌شود . باعث برخي بيماري‌ها مي‌شد كه مي‌توان به بيماري‌هاي كليوي – تنفسي – قلبي و درد شديد كمر اشاره كرد.
در اين مركز برخورد فيزيكي اصلاً وجود نداشت – در اين مركز بيماري‌هاي روحي و رواني بيشتر شايع بود و به علت تنش‌هاي عصبي و عضلاني مشكلات گوارشي گريبان بعضي زندانيان را مي‌گيرد. مسواك و خميردندان با هزينه شخصي بود. درد كمر به علت عدم تحرك و شرايط زيست انفرادي شايع بود كه در هر هفته پنج روز هواخوري با چشم بند به 20-15 دقيقه قبل از ظهرها انجام مي‌گرفت. در اين مركز موش وجود نداشت – براي هر زنداني يك ليوان و بشقاب پلاستيكي داده بودند – صبح و عصر داروهاي بيماران را توزيع مي‌كردند كه شربت را به علت احتمال خودكشي با شيشه شربت در بيرون سلول مي‌گذاشتند.
پزشك اين مجموعه پزشك سپاه بود. پزشك متخصص گاهي ويزيت مي‌كرد و براي اعزام به بيمارستان حتماً بايد پزشك مركز موافقت مي‌كرد.

زندان عمومي تبريز
بهداشت و درمان زندان تبريز: در زندان تبريز 7 نفر پزشك عمومي و 7 نفر كارشناسي پرستاري وجود دارد كه پزشكان عمومي و كارشناسان پرستاري تمام وقت در دسترس هستند و پزشكان متخصص (پوست – ارتوپدي – گوش و حلق و بيني و قلب و جراحي و غيره) به نوبت هر روز يك متخصص 3-2 ساعت ويزيت مي‌كنند. در زندان تبريز اگر كسي لازم باشد اعزام به بيمارستان و اعمال جراحي نسبت به مددجوها فوق مي‌كند در مورد كساني‌كه بضاعت مالي ندارند هزينه اعمال جراحي و اعزام به بيمارستان را زندان پرداخت مي‌كند كه در اين زندان در سال 83 دو مورد عمل جراحي عروق كرونر قلب و باي‌پس بود كه تمام هزينه‌ها را به علت عدم توان مالي بيمار از طريق زندان پرداخت شده بود و مسئولين زندان تحقيق مي‌كنند اگر زنداني خودش توان پرداخت مالي داشته باشد بايد هزينه اعمال جراحي را بپردازند و گاهي كساني هستند كه قبل از ورود به زندان بيماري داشتند و قرار بر عمل جراحي بود كه در اين مورد با هماهنگي زندان بيمار با هزينه شخصي اعزام مي‌شود.
در زندان تبريز در قسمت مواد مخدر بيماري‌هاي هپاتيت و ايذز (HIV) وجود دارد و بيشتر از بقيه بندها مي‌باشد كه حدود 20-15% مي‌باشد و بيماري‌هاي پوستي در تمام بندها قابل رويت است (تعداد كم است) كه در برخي موارد به صورت آلرژيك (حساسيت به پتو) مي‌باشد.
در زندان تبريز به علت فعاليت چشمگير يكي از پزشكان سابق اين زندان كه در عرض 9 ماه تلاش مستمر توانستند بيماري سل را تقريباً به طور كامل كنترل نمايند تنها 4-3 نفر به درمان جواب نمي‌دادند كه اينها به HIV مبتلا بودند.
در اين زندان حمام همه روزه براي زندانيان داير است و براي بهداشت فردي پودر نظافت اگر لازم باشد در اختيار فرد قرار مي‌دهند. در اين زندان هر ماه يكبار تمام بندها سمپاشي مي‌شود و به اين دليل موش و شپش تا حدودي كنترل شده است و به ندرت ديده مي‌شود. در زندان تبريز بهداشت بندمالي از بقيه بندها بيشتر است و به اين دليل نيز بيماري‌ها در اين بند كمتر از بقيه بندها مي‌باشد و بيماري‌هاي عمومي مانند سرماخوردگي، آنفولانزا و گاهاً بيماري‌هاي پوستي در تمام بندها قابل رويت است. از نظر وجود بيماري بند مواد مخدر، وضع خوبي ندارد و آمار ايدز و هپاتيت بالاست ولي به عللي آمار واقعي HIV (ايدز) اعلام نمي‌شود.

زندان رجايي شهر كرج
وضعيت مكاني: بهداشت جسمي . به‌دليل عدم وجود طبقه‌بندي. مجرمين خطرناك و بيماران ايدزي در كنار زندانيان سياسي يا عادي كم خطر قرار گرفته‌اند.
تازگي براي معتادان آنجا سهميه متادون در نظر گرفته‌اند از جهت كنترل اعتياد و پيشگيري از خشونت‌هاي ناشي از خماري مفيد بوده‌كه متاسفانه با كمبود بودجه‌اي كه آقاي پرويز افشار مدير كل بهداشت زندان‌ها آن اشاره‌ نموده‌آند اين برنامه تحققي كه در زندان رجايي شهر و برخي زندان‌هاي ديگر اجرا مي‌شود، در حال توقيف است.
بهداشت رواني
تعداد مراكز تصميم‌گيري و نظامي و انتظامي باعث شده كه تعداد زندان‌ها به‌طور كامل آمار نشود. بسياري‌شان ناشناخته‌اند. زندان‌هاي شهر‌هاي كوچك و بد آب و هوا در واقع نه تنها زندان است كه تبعيد‌گاه هم است مانند زندان بندرعباس، زابل و شهرهاي مرزي.

وضعيت بهداشتي زندانيان زن كه دو و خورده‌اي درصد از كل زندانيان را تشكيل مي‌دهند
در مورد زندانيان زن كه دو و خورده‌اي از زندانيان زن را تشكيل مي‌دهند وضعيت بهداشتي‌شان به لحاظ جسمي و رواني اصولاً بواسطه تبعيضات موجود اسفناك‌تر است. به‌اضافه سوء تغذيه و كمبود بارز آهن و ويتامين‌ها مشكلات و بيماري‌هاي پوستي و گوارشي در زنان شايع است.
زناني كه به واسطه فحشا دستگير مي‌شوند. از مشكلات رواني رنج مي‌برند و مريض زنداني مي‌شوند. مريض‌تر آزاد مي‌گردند اين قبيل زنان پس از آزادي چاره‌اي جز بازگشت به وضع پيشين ندارند.
بهداشت زندان را بايد زير مجموعه بهداشت عمومي تلقي كرد. طبق تحقيقات آقاي سعيد مدني
با توجه به اينكه اولين اپيدمي (شيوع گسترده) ايدز از زندان آب حيات كرمان شناسايي شد در سال دومين اپيدمي در سال 1376 در زندان كرمانشان و در سال 1377 آزمايشات نشان داد كه بسياري از زندانيان زندان شيراز از طريق شيوع لواط و اعتياد تزريقي دچار ايدز شده‌اند.
اينها وقتي به خانه بر‌مي‌گردند. همسران‌شان و كودكان بي‌‌گناهشان را مبتلا مي‌كنند. مسئله بهداشت زندان و زندانيان مسئله‌اي جدي است. به اين مسئله مهم از منظر حقوق زنداني و هم حقوق شهروندي زنداني و آنان كه با او سروكار دارند بايستي نگريسته شود. با اين مشكلات مديريتي به واقع فرصتي براي عبرت‌آموزي ديگران نمي‌ماند بهتر است بحث اصلاح و تربيت زنداني براي بازگشت سلامت او به جامعه را بر بحث ديگري براي زنداني اولويت بدهيم.
پيشنهاداتي داريم كه اميدواريم اين پيشنهادات گرمي از كار فرو بسته زنداني بگشايد.

پيشنهادات ما

1. باز كردن پاي نهاد‌هاي مربوط به زندان‌ها در اين مورد مشخص درخواست از وزارت بهداشت و درمان براي حضور و نظارت بر امر بهداشت رواني-جسمي و مكاني زندان‌هاي كشور
2. آموزش زندانبان و زندانيان در مورد حقوق انساني و صنفي زندانيان طبق آيين‌نامه سازمان زندانها
انتخاب زندانبانان از افراد آموزش ديده و مددكاران اجتماعي
3. استفاده از كمك‌هاي مردمي با ايجاد حساسيت نسبت به سرنوشت قربانيان اجتماعي و ارائه ليستي از پزشكان و روانپزشكان و مددكاراني كه داوطلبانه حاظر به ارائه خدمات به اين قربانيان هستند.
4. ايجاد كانون‌‌هايي براي آموزش زندانيان و خانواده‌هاي آنان جهت آشنايي زندانيان با حقوق خود
5. ايجاد كانون‌هايي براي يافتن كار و مسكن و آموزش‌ مهارت‌هاي شغلي به زندانيان در دورة زندان و پس از آزادي
6. ايجاد مراكز مشاوره براي حل مشكلات حقوق و رواني و بهداشتي زندانيان
7. ايجاد مراكزي جهت نگهداري معلولين زنداني يا ايدزي‌هايي كه در زندان معلول شده‌ يا ايدز گرفته‌اند.
8. بيمه كردن زنداني‌ها
9. ايجاد مراكز سرپرستي كودكان زندانيان كه با زنداني شدن والدينشان در جامعه سرگردان مي‌شوند.

انجمن دفاع از حقوق زندانيان از انتقادات و پيشنهادات شما استقبال مي‌نمايد