متن كامل سخنراني خانم فريده غيرت عضو هيئت مديره انجمن دفاع از حقوق زندانيان و كانون وكلا در سومين نشست انجمن پيرامون بهداشت و درمان زندانيان در تاريخ 25/1/84
زندانی شدن ، اسارت و حبس که محرومیت از آزادی است به خودی خود یک مجازات است .
هدف یا اهداف مجازاتها همواره موضوع بحث حقوق دانان بوده است برخی اعتقاد دارند که مجازات و خصوصاً مجازات زندان برای جلوگیری از تکرار جرم است و تنبیه کردن افرادی که مستعد ارتکاب جرم هستند و عده ای اعتقاد دارند که مجازات زندان برای بازپروری و تربیت و اصلاح زندانی است . تا در اخلال مدت محکومیت در اثر برخوردهای تربیتی و بازپروری صحیح بخود آید و به زشتی عمل انجام داده واقف شود . و بعد از آزادی به زندگی آرام توأم با احترام به قانون روی آورد .
جدای از اهداف ذکر شده باید بپذیریم زندانی در امور بهداشتی از همان امکانات انسان آزاد باید برخوردار باشد . اگر به علت ارتکاب جرم آزادی او محدود شده و حق انجام برخی از کارها را ندارد ، بهداشت و درمان و سلامت او باید تأمین شود خصوصاً اینکه خود شخصاً قادر به تأمین آنها نیست .
همه زندانیان باید جهت رفع نیازهای طبیعی خود از تأسیسات بهداشتی به طریقی مناسب برخوردار شده و قادر باشند که بهداشت خود را حفظ نمایند .
با همین دید و به همین دلیل در کنار مسائل متعدد زندانی موضوع بهداشت زندانی و محیط زندان هم از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد . برای بحث در خصوص بهداشت زندانی باید منابع قانونی جهانی یا اسناد بین المللی و سپس قوانین داخلی کشور مورد بررسی قرار گیرد و در همین زمینه بحث بهداشت زندانیان زن ، مرد و کودکان هر یک جداگانه مورد بحث واقع شود .
از آنجا که زندانی شدن برای هر فرد ناتوانی ، بلا تکلیفی در قبال آینده و عدم توانایی در حل مشکلات را همراه دارد لذا عصبیت و اضطراب و در مواقعی پرخاشگری برای زندانی را بدنبال دارد که مراجعات مکرر زندانیان به پزشک ، استفاده از داروهای خواب آور ، آرام بخش و مواد مخدر و در مواردی اقدام به خودکشی زندانیان حاصل آن می باشد .
در تقسیم بندی اولیه بهداشت جسمی و بهداشت روانی زندانی مورد توجه است که در قوانین و منابع موجود مورد بحث قرار گرفته اند .
1ـ بهداشت جسمی
در خصوص بهداشت جسمی افراد بطور کلی در اعلامیه جهانی حقوق بشر :
ماده 3 ـ هر کس حق زندگی ، آزادی و امنیت شخصی دارد .
ماده 5ـ احدی را نمی توان تحت شکنجه یا مجازات یا رفتاری قرار داد که ظالمانه یا برخلاف انسانیت و شئون بشری یا موهن باشد .
ماده 25 ـ تأمین سلامتی و رفاه ، برخورداری از مراقبتهای طبی و خدمات اجتماعی افراد را معین می کند . بند 2 از ماده 25 ـ مادران و کودکان حق دارند که از کمک و مراقبت مخصوصی بهره مند شوند کودکان چه بر اثر ازدواج و چه بدون ازدواج بدنیا آمده باشند حق دارند که همه از یک نوع حمایت اجتماعی برخوردار شوند .
از دیدگاه اعلامیه جهانی حقوق بشر این حقوق برای همه یکسان است . در نتیجه یک زندانی نیز که به علت انجام عملی ضد اجتماعی و قانونی در زندان بسر می برد نیز باید دارای حقوق اولیه و اساسی یک انسان آزاد باشد .
برای حفظ سلامتی کارکنان زندان و زندانیان لازم است مقررات مناسبی برای بهداشت و نظافت زندان وجود داشته باشد .
باید دقت شود که مقررات بهداشتی وسیله ای برای تحمیل انضباط نشود .
در کشورهایی که اکثر مردمی که قوانین را رعایت می کنند ، قادر به تأمین بهداشت و درمان و غذای مناسب نیستند این سوال پیش می آید که چرا باید زندانیها به شکلی مناسب دارای بهداشت و درمان و یا تغذیه مناسب باشند . جواب آنست که زمانی که فردی از تهیه احتیاجات اولیه خود محروم می شود باید مسئولین نسبت به تأمین احتیاجات او اقدام نمایند .
و سلب آزادیهای اجتماعی و تا حدودی فردی مانعی برای ارائه خدمات بهداشتی نباشد .
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
اصل بیست و نهم ـ برخورداری از تأمین اجتماعی از نظر بازنشستگی ، بیکاری ، پیری ، از کار افتادگی ، بی سرپرستی ، در راه ماندگی ، حوادث و سوانح و نیاز به خدمات بهداشتی و درمانی و مراقبتهای پزشکی به صورت بیمه و غیره حقی است همگانی .
دولت مکلف است طبق قوانین از محل درآمدهای عمومی و درآمدهای حاصل از مشارکت مردم ، خدمات و حمایتهای مالی فوق را برای یک یک افراد کشور تأمین کند .
افراد زندانی نیز جز یک یک افراد کشور هستند و اگر آزادی آنها به علت عمل ارتکابی محدود گردیده سایر حقوق انسانی آنها بجای خود باقی است و این افراد نیز از نظر خدمات پزشکی و درمانی و بهداشتی باید مورد حمایت قرار گیرند . حتی شاید به علت آنکه خود به علت محدودیت آزادی قادر به تأمین این امکانات برای خود نیستند باید همت مقامات مسئول در انجام این مهم جایگزین آن شود .
قوانین عادی
آئین نامه قانونی و مقررات اجرایی سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور
در این قانون وظایف زندانی و زندانیان در خصوص امر بهداشت به تفکیک مورد بحث قرار گرفته .
وظایف زندانیان
ماده 35 ـ در قسمت دوم در وظایف مسئول شعبه اموال و انبار که صاحب جمع اموال زندان شناخته می شود پیش بینی شده که مکلفند در تهیه و تدارک اثاثیه و اموال دولتی و لوازم و اشیاء و اسناد متعلق به زندانیان مراقبت و اهتمام شایسته بعمل آورده و وظایف مشروح زیر را انجام دهند.
ـ پیش بینی و اقدام بموقع و لازم در تهیه و تدارک اثاثیه و ملزومات و مایحتاج داخلی زندان از قبیل لباس و پوشاک مأمورین و زندانیان
ـ تأمین احتیاجات مربوط به سوخت و روشنایی و استحمام و نظافت و بهداشت زندانیان و امکنه زندان و هر گونه ضروریات دیگر
ـ تفکیک و نگهداری کیسه های محتوی لباس و اشیای زندانیان به ترتیب شماره ردیف لباس و لوازم شخصی هر زندانی به محض ورود او به زندان باید به وسیله متصدی انبار تنظیف و ضد عفونی شده در کیسه مخصوص با ذکر شماره در برگ صورتمجلس تنظیمی تحویل و تحول که یک نسخه آن با قبض انبار به زندانی تسلیم می شود لفاف شده و در حفظ و حراست آن از گزند موش و بید و آفات دیگر دقت و مراقبت کافی بعمل آید .
ـ وضع اماکن زندانها عموماً و آسایشگاه زندانیان خصوصاً باید منطبق با اصول بهداشتی باشد .
ـ نظافت داخل آسایشگاه ، راهروها ، حیاط هواخوری ، سرویسها ، سالن اجتماعات نمازخانه کتابخانه کارگاهها با نظارت و برنامه ریزی زندان به عهده زندانیان است . اجیر کردن زندانی توسط زندانی دیگر به هر نحو ممنوع است .
ـ زندانیان بیمار و سالخوردگان و کسانی که قادر به انجام کارهای فوق نباشند . با صدور گواهی معذوریت از طرف پزشک زندان و تأیید توسط مسئول بهداری برای مدتی از اجرای برنامه های روزانه معاف خواهند بود .
ـ بهداری زندان مکلف است حداقل ماهی یکبار نسبت به تست پزشکی کلیه زندانیان اقدام نماید .
ـ حتی الامکان باید احتیاجات درمانی و بهداشتی زندانیان بیمار در داخل زندان تأمین شود تا به بیرون از زندان منتقل شوند . در هنگام ضرورت خروج زندانی از زندان باید به تأیید بهداری زندان و اجازه رئیس زندان و موافقت قاضی ناظر زندان باشد و در موارد فوری زندانی بیمار به دستور پزشک یا بهداری زندان و اجازه رئیس زندان یا جانشین او به بیمارستان اعزام می گردد . و مراتب به مراجع قضایی ذی صلاح گزارش می شود .
ـ مراجع قضایی و مسئولین زندانها موظفند وضع زندانیان بیمار صعب العلاج یا غیر قابل علاج را رسیدگی و حسب مورد مطابق مقررات به آنان مرخصی اعطا و یا با رعایت سایر مقررات مربوطه از طریق عفو یا آزادی مشروط موجبات آزادی آنان را فراهم نمایند .
ـ هزینه درمان عوارض و بیماریهایی که ضرورت یا فوریت درمان ندارد و یا در اثر تقصیر ناشی شده است به عهده زندانی و یا مقصر می باشند .
ـ کلیه اماکن زندان باید حداقل ماهی یکبار ضد عفونی شود مگر اینکه به علت ظهور حشرات یا بروز اپیدمی و اشاعه ویروس ، بیماریهای موسمی و محلی ایجاب نماید زودتر از موعد مقرر نسبت به گند زدایی لوازم مربوطه و سمپاشی اطاقها در محوطه زندان اقدام شود .
ـ کارگاهها و اماکنی که زندانیان در آن به کار اشتغال دارند ، پنجره ها باید اندازه کافی وسیع باشد تا نور و هوای آزاد به قدر کافی داخل شود .
ـ برای کار و مطالعه در صورت لزوم نور مصنوعی فراهم گردد . مجاری فاضلاب همیشه باید باز باشد و در رفع عفونت و آلودگی در محوطه و اماکن زندانها مراقبت لازم و دایم بعمل آید .
ـ گرمابه و مستراح و دستشویی زندان باید همیشه تمیز و نظیف باشد و به اندازه کافی دوش سرد و گرم در دسترس زندانیان گذاشته شود تا بتوانند با توجه به فصول سال حداقل در هفته یکبار استحمام نمایند .
ـ انجام معاینات کامل پزشکی ضروری است و در صورت لزوم با انجام آزمایشهای تشخیص طبی برنامه ریزی و حسب مورد نسبت به درمان یا معرفی زندانی به مراکز مربوطه اقدام و کلیه اقدامات پزشکی در پرونده زندانی درج گردد .
ـ برای پیشگیری از سرایت بیماریهای واگیردار مانند بیماریهای آمیزشی و سل و غیره اقدام و با استفاده از همکاری و کمکهای مالی و فنی وزارتخانه ها و موسسات و انجمنها نسبت به تهیه محل و دارو برای درمان کامل بیماران مذکور و همچنین معتادان مواد مخدر یا الکل اقدام نماید .
بهداشت فردی زندانی
ـ تراشیدن موی سر زندانی الزامی نیست مگر به موجب رأی مرجع قضایی یا در جرایم معینه ابلاغی از سوی سازمان .
ـ زندانی باید در حضور پزشک یا پزشکیار و یا سایر مسئولین داروی مورد احتیاج را مصرف کند و دارو را در آسایشگاه نگاهداری نکند مگر در صورت ضرورت .
ـ زندانیان در زندان فقط از لوازم و اشیاء شخصی خاصی استفاده می کند مانند عینک .
ـ کتاب و نشریات مجاز ، خمیر دندان و مسواک غیر فلزی ، دو جفت جوراب ، لباس زیر بنا به ضروریات بهداشتی ، نوشت افزار ، عینک طبی و لوازم بهداشتی دیگر با اجازه بهداری زندان ، ناخن گیر ، ماشین اصلاح دستی ، رادیو یک موج باطری دار وسایل مجاز برای زندانی است .
ـ محکومان حداکثر دو ماه در قسمت پذیرش و تشخیص باید تحت آزمایشهای پزشکی روانپزشکی و آزمونهای روانشناسی و شناخت شخصیت و استعداد قرار گرفته میزان سلامت جسمی و روانی و معلومات و اطلاعات مذهبی و علمی و فنی آنها بررسی شود .
لوازم آسایشگاه برای هر زندانی عبارت است از تختخواب ، تشک ، بالش ، دو تخته پتو ملحفه برای پتو و تشک و بالش
ـ در صورت امکان به هر زندانی یک اطاق با وسایل لازم داده می شود .
ـ زندانیان مکلفند در حفظ و نگهداری و نظافت کامل لوازم زندان مراقبتهای لازم به عمل آورند .
ـ زندانی باید هر روز صبح قبل از خروج از آسایشگاه نسبت به نظافت اطاق و لوازم آن و مرتب کردن رختخواب خود اقدام نماید .
ـ استعمال دخانیات در اماکن سقف مطلقاً ممنوع است ، مسئولین مربوطه در زندان مکلفند تمهیدات لازم جهت ترک سیگار را فراهم نمایند .
ـ نظافت آشپزخانه ، سالن غذا خوری ، شستشو و خشک کردن ظروف و لوازم آنها بدون تبعیض و استثناء طبق برنامه زندان به عهده کلیه زنداینان است .
زندانیان زن
با آنکه به علت ویژگیهای فیزیکی زنان انتظار میرفت که از جهت مسائل بهداشتی مقررات ویژه ای برای زنان وضع شود ولی متأسفانه در این امر نیز مانند سایر امور زنان مورد بی مهری و بی توجهی واقع شده و مقررات خاصی را برای آنان در نظر نگرفته اند بلکه باید از روح مواد دیگر که بطور عام به بهداشت زندانی پرداخته آنچه را که می توان استنباط نمود در یک مورد در خصوص نگهداری از اطفال قید شده که :
ـ زندانیان زن می توانند اطفال خود را تا سن دو سال تمام به همراه داشته باشند .
رؤسای زندانها می توانند در هر زندان نسبت به تفکیک و جداسازی اطفال 2 سال تا 6 سال در محل مجزا ( مهد کودک ) اقدام و یا نسبت به انتقال اطفال موصوف به بهزیستی یا موسسات نگهداری اطفال مبادرت نمایند .
در اسناد بین المللی نیز مانند قوانین داخلی وضعیت زنان زندانی چندان مورد توجه واقع نشده و حال آنکه زندانی زن به علت ویژگیهای جسمانی باید مشمول مقررات و توجهات ویژه ای نیز قرار گیرند ، مراقبتهای ویژه ماهیانه ، زایمان و بعد وجود شیرخوارگاه برای زنان شیرده ضروری است . البته تعداد زنان زندانی به نسبت مردان همواره بسیار کم و رقمی حدود 5% زندانیان مرد را تشکیل می دهد و اسکان زنان زندانی معمولاً مشکلات بیشتری را به دنبال دارد .
نتیجتاً ارائه خدمات خاص بهداشتی به آنان جز چند مورد کلی مسکوت مانده است .
در اسناد بین المللی مجموعه اصول حمایت از افرادی که به نحوی بازداشت یا زندانی شده اند اصول کلی است که با دید عدم تبعیض بینی زن و مرد به موضوع می نگرد .
کودکان زندانی
کودکان زندانی جهت تربیت و تهذیت در کانون اصلاح و تربیت نگاهداری می شوند و این کانون مرکزی است که نگاهداری ، تهذیب و تربیت اطفالی را که بر حسب مقررات قانونی دادگاه اطفال بزهکار به آن سپرده می شود بر عهده دارد .
ـ در مواردی که بر اثر بیماری یا اختلال در وضع مزاحی یا روانی طفل نگاهداری و معالجه وی در کانون اصلاح و تربیت میسر نباشد مدیر کانون مراتب را به قاضی دادگاه اطلاع خواهد داد و با موافقت او طفل را به یکی از موسسات پزشکی یا طبی ـ تربیتی اعزام خواهد داشت مدتی که طفل در آن موسسه بستری خواهد بود جز مدت توقف وی در کانون محسوب خواهد شد .
اسناد بین المللی
در اسناد بین المللی نوجوان به هر فردی گفته می شود که زیر 18 سال دارد .
کنوانسیون حقوق کودک . اصولی را برای کودک زندانی پیش بینی کرده و تأکید دارد که :
ـ اطفال در طول بازداشت باید از کلیه مراقبتها و حمایتها از جمله روانشناختی ، پزشکی و جسمانی برخوردار شوند .
بهداشت روانی
ـ دخالت روانشناسان زندانی که موظفند با همکاری مدد کاران و بخش معاونت امور فرهنگی و تربیتی و ملاحظه پرونده شخصیتی زندانیان ضمن بررسی ناسازگاری و ناهنجاریهای روانی آنان مراتب را به شورای طبقه بندی اعلام و اقدام لازم برای ایجاد سازگاری و عنداللزوم درمان آن به عمل آورند .
ـ مسئول بهداری زندان موظف است با همکاری متخصصین مربوطه از قبیل روانپزشک ، پزشک یا روانشناس نسبت به بستری کردن بیماران روانی به منظور معالجه آنان اقدام نموده در صورتی که عارضه بیماری مشارالیهم منجر به جنون یا اختلال مشاعر تشخیص داده شود مراتب را در اسرع وقت از طریق رئیس زندان به پزشکی قانونی جهت اعلام نظر و اطلاع به مقامات قضایی گزارش نموده و عندالا قتضاء ـ برای انتقال و معالجه آنان در یک موسسه درمانی و تأمین تدابیر شایسته قانونی را اتخاذ نماید .
ـ برای حفظ آرامش و امنیت زندان و بازداشتگاه ماهی یکبار کلیه اماکن و لوازم مورد بازرسی قرار گیرد .
ـ فریاد زدن ـ آواز خواندن با صدای بلند جرو بحث و گفتگو های تند که مخل امنیت زندان ، است مشاجره صحبت و شاره کردن به هر نحو از پنجره های زندان با خارج ممنوع می باشد .
ـ زندانیان مبتلا به بیماریهای روانی ، واگیردار و پر خطر باید با لحاظ نظر پزشک متخصص و نیز سیاستهای وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی ، به صورت مجزا نگهداری و معالجه شوند .
ـ معاینه و عنداللزوم معالجه زندانیان بیمار به عهده زندان است .
زندانی بیمار باید هر روز معاینه شود و در معالجه و مداوا و تغذیه آنان نظارت کامل بعمل آید .
سازمان زندانها می تواند در صورت لزوم نسبت به بیمه درمانی زندانیان ویا انعقاد قرارداد با وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی اقدام نماید .
اسناد بین المللی
حق برخورداری همگان از بیشترین حد ممکن از سلامتی جسمی و روانی در میثاق بین المللی حقوق اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی به رسمیت شناخته شده که این عام بودن شامل زن و مرد و کودک می باشد . و تفاوت یا تبعیضی از جهت برخورداری از امکانات پزشکی و رفاهی بین آنان وجود ندارد . رسیدگی به بهداشت جسمی و روحی زندانیان را در حیطه مسئولیت دولتها ، ادارات مرکزی زندان و سرویسهای پزشکی زندان دانسته است .
بهداشت در زندان را مهم ترین اولویت دانسته و با توجه به آنکه زندانی شدن را فی نفسه برای سلامتی جسمی و روانی زندانیان مضر می داند مسئولیت حفظ بهداشت و ارائه خدمات بهداشتی و درمانی را بر عهده دولتها و مسئولین که در اختیار زندانی را در دست دارند نهاده است .
با بیان اجمالی قوانین و مقررات مربوط به بهداشت زندانی و عنایت به وضع حاضر زندانها حقیقتی آشکار می شود که اشکال در نبودن قوانین نیست . و با اجرای صحیح همین مقررات وضع زندانها بمراتب بهتر از وضع موجود خواهد بود . قطعاً اهتمام انجمن دفاع از حقوق زندانیان در جهت بهبود وضع زندانیان و نظارت در اجرای صحیح قوانین و مقررات در حل مشکل کارساز خواهد بود .